W dniu 29 kwietnia 2021 r. TSUE po raz kolejny wypowiedział się w temacie kredytów frankowych w sprawie C-19/20. Omówienie wyroku, a także odpowiedzi na pytania kierowane przez klientów Kancelarii poniżej.
I. Dlaczego TSUE po raz kolejny rozstrzygał sprawę dotyczącą kredytów frankowych, skoro zapadł już głośny wyrok w sprawie C-260/18 z dnia 3 października 2019 r.?
Wyrok TSUE dotyczy kolejnego pytania prejudycjalnego zadanego przez Sąd Okręgowy w Gdańsku, który powziął wątpliwości co do sposobu wykładni Dyrektywy 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Poprzednie pytanie w sprawie C-260/18 zadane było przez Sąd Okręgowy w Warszawie.
Zgodnie z art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej jest właściwy do orzekania w trybie prejudycjalnym o ważności i wykładni aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii. Sąd krajowy może zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o rozpatrzenie pytania w sytuacji gdy uzna, że jest to niezbędne do wydania wyroku.
Wobec powyższego sąd krajowy może zadać pytania, jeśli uważa, że wykładnia prawa unijnego jest niezbędna dla rozstrzygnięcia sprawy. W przypadku spraw frankowych podstawowym aktem prawnym, który podlega wykładni dokonywanej przez TSUE jest właśnie Dyrektywa 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Celem Dyrektywy jest zapewnienie jednakowej ochrony konsumentów w państwach członkowskich UE.
II. Jakiej umowy dotyczyło pytanie Sądu Okręgowego w Gdańsku?
Pytania Sądu Okręgowego w Gdańsku dotyczyły umowy zawartej z GE Money Bankiem Spółką Akcyjną (poprzednikiem prawnym Banku BPH Spółka Akcyjna). W umowie tej sposób ustalania kursu kupna i sprzedaży CHF przez bank uregulowany został następująco:
- 17 Umowy
„Tabela Kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez GE Money Bank S.A.
- Do rozliczania transakcji wypłat i spłat Kredytów stosowane są odpowiednio kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez GE Money Bank S.A. walut zawartych w ofercie Banku obowiązujące w dniu dokonania transakcji.
- Kursy kupna określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP minus marża kupna.
- Kursy sprzedaży określa się jako średnie kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP plus marża sprzedaży.
- Do wyliczenia kursów kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez GE Money Banku S.A. stosuje się kursy złotego do danych walut ogłoszone w tabeli kursów średnich NBP w danym dniu roboczym skorygowane o marże kupna sprzedaży GE Money Banku S.A.
- Obowiązujące w danym dniu roboczym kursy kupna/sprzedaży dla kredytów hipotecznych udzielanych przez GE Money Bank S.A. walut zawartych w ofercie Banku określane są przez Bank po godz. 15.00 poprzedniego dnia roboczego i wywieszane są w siedzibie Banku oraz publikowane na stronie internetowej GE Money Banku S.A. (www.gemoneybank.pl)”
III. Jakie pytania zadał Sąd Okręgowy w Gdańsku?
Sąd Okręgowy w Gdańsku w toku rozstrzygania sprawy dotyczącej umowy Ge Money (obecnie BPH) indeksowanej do CHF przedstawił Trybunałowi pięć pytań:
1. Czy aneks zawarty z bankiem pozbawia konsumenta roszczeń, jeśli aneks ten dotyczy zmiany postanowienia nieuczciwego, tak że nowe postanowienie ma charakter uczciwy?
Pytanie dotyczyło aneksu pozwalającego na spłatę kredytu bezpośrednio w walucie CHF. Od zawarcia aneksu kredytobiorcy spłacali kredyt bezpośrednio w walucie CHF.
W zakresie przedstawionego pytania TSUE udzielił odpowiedzi, że tylko i wyłącznie w sytuacji gdyby zawartemu aneksowi towarzyszyła świadoma i dobrowolna zgoda na usunięcie nieuczciwego postanowienia i zastąpienie go nowym, tak że konsument zrzekłby się ochrony na podstawie Dyrektywy 93/13 wówczas można by mówić o skutecznym uzdrowieniu umowy. W przeciwnym wypadku konsument, mimo zawarcia aneksu z bankiem, nadal może powoływać się na ochronę przewidzianą Dyrektywą 93/13.
Z doświadczenia pełnomocnika reprezentującego frankowiczów w sądach wynika, że praktycznie żadnemu aneksowi nie towarzyszyła swobodna i świadoma zgoda na usunięcie nieuczciwego postanowienia i odstąpienie od ochrony gwarantowanej Dyrektywą 93/13. Konsumenci na etapie zawierania aneksów z bankami, np. dotyczącego spłaty bezpośrednio w walucie CHF, czy też zastąpienia Tabeli kursowej banku kursem sprzedaży NBP, nie mieli świadomości, że mają możliwość powołania się na regulacje Dyrektywy 93/13, a więc aneksom tym nie towarzyszyła świadoma i swobodna zgoda na usunięcie postanowienia nieuczciwego ze zrzeczeniem się przez konsumenta z ochrony gwarantowanej przez Dyrektywą 93/13.
2. Czy możliwe jest stwierdzenie nieuczciwości tylko niektórych elementów warunku umownego, a pozostawienie postanowienia w pozostałej części w mocy w zakresie w jakim odnosi się do średniego kursu NBP – innymi słowy, czy możliwe jest odcięcie marży kupna/sprzedaży i pozostawienia w umowie samego kursu średniego NBP jako kurs kupna i sprzedaży?
W pierwszej kolejności TSUE przypomniał, że zgodnie z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez przedsiębiorców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta. Tak więc warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nie istniejący, z tym skutkiem, że nie może on wywoływać skutków wobec konsumenta.
W zakresie zmiany treści postanowienia umownego TSUE wyjaśnił, że:
- sąd krajowy rozpoznający nieuczciwy warunek umowny ma wyłącznie obowiązek wyłączenia stosowania tego warunku, tak aby nie wywoływał on wiążących skutków wobec konsumenta, bez możliwości zmiany treści tego warunku – tym samym, skoro odcięcie samej marży zmieniłoby treść postanowienia to taka zmiana byłaby niedopuszczalna na gruncie Dyrektywy 93/13,
- odstąpienie od stosowania określonego warunku dopuszczalne jest tylko wtedy gdy warunek ten tworzy odrębne zobowiązanie, w przypadku sposobu ustalania przez bank kursu kupna i sprzedaży, regulacja ta tworzy jedno zobowiązanie, w związku z czym nie jest dopuszczalne modyfikowanie treści tego postanowienia, poprzez odcięcie części postanowienia.
3. Czy uchwalenie tzw. ustawy antyspreadowej z dnia 29 lipca 2011 r. sprzeciwia się stwierdzeniu nieuczciwości tylko niektórych elementów warunku umownego, mając na uwadze interes publiczny?
TSUE wskazał, że niezgodny z Dyrektywą 93/13 jest przepis prawa krajowego dający sądowi krajowemu możliwość uzupełnienia umowy poprzez zmianę treści warunku nieuczciwego. Gdyby bowiem sąd krajowy mógł zmieniać treść postanowienia nieuczciwego, to takie uprawnienie zagrażałoby odstraszającemu celowi Dyrektywy 93/13. Takie uprawnienie przyczyniałoby się do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów.
Tym samym ustawa antyspreadowa nie niweczy ochrony prawnej konsumentów na gruncie Dyrektywy 93/13.
4. Czy brak obowiązywania umowy na skutek wyłączenia nieuczciwych warunków umownych to sankcja, która może nastąpić jako rezultat konstytutywnego orzeczenia sądu od momentu zawarcia umowy tj. ex tunc, a roszczenia restytucyjne konsumenta i przedsiębiorcy stają się wymagalne wraz z uprawomocnieniem się wyroku?
TSUE oddaje krajowemu porządkowi prawnemu ocenę możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyłączeniu postanowień nieuczciwych z umowy. Do państw członkowskich należy określenie, w drodze ich prawa krajowego, szczegółowych zasad, w ramach których następuje stwierdzenie nieuczciwego charakteru warunku znajdującego się w umowie i w ramach których występują konkretne skutki tego stwierdzenia.
5. Czy sąd krajowy powinien informować konsumenta, który zgłosił żądanie stwierdzenia nieważności umowy w związku z eliminacją warunków nieuczciwych, o skutkach prawnych takiego rozstrzygnięcia, w tym także o możliwych roszczeniach restytucyjnych przedsiębiorcy (banku), nawet nie zgłoszonych w danym postępowaniu, a także takich, których zasadność nie jest jednoznacznie przesądzona, nawet w sytuacji, gdy konsument jest reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika?
TSUE wskazał, że niezależnie od tego, czy konsument reprezentowany jest przez profesjonalnego pełnomocnika, sąd krajowy winien pouczyć konsumenta o skutkach wyeliminowania postanowienia nieuczciwego z umowy.
Trybunał nie wypowiedział się co do roszczeń restytucyjnych między stronami, pozostawiając te kwestie krajowemu porządkowi prawnemu.
***
ZASADNICZE WNIOSKI PŁYNĄCE Z WYROKU TSUE W SPRAWIE C-19/20 SĄ ZATEM NASTĘPUJĄCE:
- ANEKS ZAWARTY Z BANKIEM POZWALAJĄCY NA SPŁATĘ BEZPOŚREDNIO W WALUCIE CHF, NIE POZBAWIA KONSUMENTA JAKICHKOLWIEK ROSZCZEŃ, W KAŻDYM PRZYPADKU, GDY ANEKSOWI TEMU NIE TOWARZYSZYŁA ŚWIADOMA I SWOBODNA ZGODA NA ZASTĄPIENIE NIEUCZCIWEGO POSTANOWIENIA POSTANOWIENIEM UCZCIWYM,
- NIE MA MOŻLIWOŚCI ODCIĘCIA MARŻY KUPNA I SPRZEDAŻY, ALBOWIEM STANOWIŁOBY TO ZMIANĘ TREŚCI POSTANOWIENIA, NADTO REGULACJA DOTYCZĄCA SPOSOBU USTALANIA KURSU KUPNA I SPRZEDAŻY SKŁADA SIĘ NA JEDNO ZOBOWIĄZANIE, KTÓREGO NIE MOŻNA REDUKOWAĆ, CZY MODYFIKOWAĆ, NALEŻY PO PROSTU ODSTĄPIĆ OD STOSOWANIA NIEUCZCIWEGO POSTANOWIENIA W CAŁOŚCI,
- USTAWA ANTYSPREADOWA NIE MA WPŁYWU NA ROSZCZENIA KONSUMENTA, JEŚLI NIE REALIZUJE CELU ODSTRASZAJĄCEGO DYREKTYWY 93/13,
- SĄD WINIEN OCENIAĆ NA PODSTAWIE PRZEPISÓW KRAJOWYCH SKUTKI WYELIMINOWANIA Z UMOWY POSTANOWIENIA NIEUCZCIWEGO (A WIĘC CZY UMOWA TA JEST NIEWAŻNA W CAŁOŚCI, CZY TEŻ BEZSKUTECZNA W CZĘŚCI I OBOWIĄZUJE W POZOSTAŁYM ZAKRESIE).
- SĄD ZOBOWIĄZANY JEST INFORMOWAĆ O KONSEKWENCJACH PRAWNYCH, JAKIE MOŻE POCIĄGAĆ USUNIĘCIE NIEUCZCIWEGO WARUNKU Z UMOWY, NIEZALEŻNIE OD TEGO, CZY KONSUMENT REPREZENTOWANY JEST PRZEZ PROFESJONALNEGO PEŁNOMOCNIKA.
W razie dodatkowych pytań w przedmiocie wyroku zapraszam do kontaktu:
Małgorzata Czarnik
radca prawny
kontakt@mckancelaria.pl
kom. 692 697 356
