Gwarancja ubezpieczeniowa udzielana jest na poczet zabezpieczenia prawidłowego wykonania kontraktu. Służy ona zabezpieczeniu interesów inwestora na wypadek gdyby wykonawca nienależycie wykonał swoje zobowiązanie. Gwarancja ubezpieczeniowa udzielana jest zazwyczaj „na pierwsze żądanie, bezwarunkowo i nieodwołalnie” co stanowi o wysokiej atrakcyjności tego typu zabezpieczenia z punktu widzenia inwestora. W przypadku zatem złożenia oświadczenia przez inwestora o nienależytym bądź niewykonaniu umowy przez wykonawcę umowy może on skorzystać z udzielonej na jego poczet gwarancji ubezpieczeniowej. Czasem bywa jednak tak, że inwestor wykorzystując charakter gwarancji ubezpieczeniowej dąży do uzyskania wypłaty środków z gwarancji podczas gdy sporne są okoliczności wypłaty tych środków. Gwarant, czyli ubezpieczyciel odmawia wówczas wypłaty środków z gwarancji co prowadzi zazwyczaj do postępowania sądowego.
Jak ubezpieczyciel może bronić się w takim postępowaniu? Czy wykonawca może przyłączyć się do tego postępowania?
Gwarant może bronić się argumentem nadużycia prawa wynikającego z gwarancji ubezpieczeniowej. Abstrakcyjność gwarancji ubezpieczeniowej nie oznacza, że beneficjent może w sposób zupełnie dowolny korzystać z udzielonej mu gwarancji ubezpieczeniowej, żądając zapłaty sumy gwarancji również w przypadkach nieuzasadniających przysporzenia po jego stronie. Nie może być bowiem tak, że gwarancja ubezpieczeniowa jest instrumentem kompletnie oderwanym od okoliczności danego przypadku, że pozbawiona byłaby ona zupełnie kauzalności. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25 stycznia 1995 r. (sygn. akt III CRN 70/94) „gwarant który udzielił gwarancji „bezwarunkowej i na pierwsze żądanie”, może uchylić się od spełnienia świadczenia, jeżeli żądanie beneficjenta stanowi nadużycie prawa (art. 5 Kc). Abstrakcyjny charakter gwarancji ubezpieczeniowej nie ma bowiem bezwzględnego charakteru.”
Stanowisko to jest szeroko potwierdzane w judykaturze. Wskazuje się, że działanie beneficjenta zmierzające do skorzystania z gwarancji ubezpieczeniowej w sposób prowadzący do nadużycia prawa podmiotowego, nie znajduje ochrony w normach prawnych. Tak wyraził się Sąd Apelacyjny w Krakowie Wydział I Cywilny (postanowienie z dnia 17 rudnia 2013 r., sygn. akt: I ACz 2109/13), który wskazał, że „zarzut nadużycia gwarancji jest powszechnie aprobowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz doktrynie sposobem za pomocą którego nie tylko bank (odpowiednio: ubezpieczyciel) obowiązany do spełnienia świadczenia ale także zleceniodawca gwarancji, będący stroną stosunku podstawowego, którego drugą stroną jest uprawniony do świadczenia gwarancyjnego mogą zwalczać obowiązek spełnienia wynikającego z niej świadczenia”. W orzeczeniu tym wskazano zatem, że zarówno ubezpieczyciel jak i wykonawca kontraktu mogą bronić się przed nieuprawnionymi żądaniami inwestora.
Podobnie wyraził się Sąd Apelacyjny w Gdańsku (postanowienie z dnia 10 stycznia 2013 r., sygn. akt I ACz 1326/12), który potwierdził powyższe wskazując, że „niezależnie od abstrakcyjnego charakteru zobowiązania gwarancji, może mieć ona charakter zabezpieczający wykonanie kontraktu (…)”. Implikuje to konieczność oceny, czy wykorzystanie gwarancji nie wykracza poza jej funkcje zabezpieczające kontrakt, a co za tym idzie konieczność uznania, że wykonawca kontraktu (który, mimo że nie jest stroną umowy gwarancji bankowej, ponosi jej koszt ekonomiczny) ma możliwość ochrony przed nadużyciem gwarancji przez beneficjenta. Wydaje się, że podobnie jak w konstrukcji weksla i weksla in blanco, ogólnie abstrakcyjny charakter gwarancji bankowej bywa w określonych wypadkach przełamywany na rzecz uznania czynności prawnej za kauzalną, w sytuacji gdy czynność ta ma charakter ściśle zabezpieczający wykonanie innej czynności prawnej.”
Dodatkowo Sąd Apelacyjny w Poznaniu (wyrok z dnia 29 grudnia 2005 r. I ACa 556/05) wskazał, że „Nadużyciem prawa jest realizacja przez beneficjenta uprawnień przysługujących mu z umowy gwarancji, które wykraczają poza ramy określone celem gwarancji. W takim przypadku niezbędna jest jednak często ocena okoliczności leżących poza stosunkiem gwarancji – w stosunku podstawowym, co w pewnym stopniu osłabia atrakcyjność gwarancji, szczególnie wtedy, gdy jest to gwarancja „na pierwsze żądanie. Z drugiej strony jednak, uzależnienie zapłaty sumy gwarancyjnej jedynie od zgłoszenia przez beneficjenta żądania zapłaty, może prowadzić do niebezpieczeństwa wykorzystania tego rodzaju zobowiązań gwaranta w innych celach niż zabezpieczenie gwarantowanego rezultatu.”
Najnowsze orzecznictwo przełamuje zatem zupełnie abstrakcyjny charakter gwarancji ubezpieczeniowej i wskazuje ścieżki obrony przed nieuprawnionymi żądaniami inwestora. Wykonawca może przystąpić do toczącego się postępowania między inwestorem a ubezpieczycielem jako interwenient uboczny. Może on wesprzeć ubezpieczyciela odnosząc się do stosunku podstawowego i wykazując, że nie zaistniały podstawy warunkujące wypłatę środków z gwarancji ubezpieczeniowej. Nie może być bowiem tak, że łatwość instrumentu jakim jest gwarancja ubezpieczeniowa prowadzić może do nadużyć, czy nieuprawnionych przysporzeń dla inwestora, który niestety często jest silniejszą stroną w procesie inwestycyjnym.
