Umowy o roboty budowlane rodzą często spory między inwestorem a wykonawcą inwestycji. Jednym z problemów wynikającym ze stosunku umownego jest naliczanie kar umownych przez inwestora za nieterminowe wykonanie świadczenia przez wykonawcę. Nierzadko zdarza się jednak tak, że to właśnie brak współpracy ze strony inwestora przy realizacji zamówienia przyczynia się do nieterminowego wykonania inwestycji. Realizacja inwestycji budowlanej często bowiem powiązana jest z decyzjami i zaleceniami inwestora. Bywa też tak, że w trakcie realizacji inwestycji inwestor zmienia określone elementy projektu powodując wydłużenie czasu realizacji inwestycji. Spełnienie świadczenia przez wykonawcę w terminie jest zatem niemożliwe bądź znacznie utrudnione, jeżeli z wykonawcą nie współdziała we właściwy sposób inwestor.
Z kolei w umowie inwestor najczęściej na wypadek przekroczenia terminów realizacji inwestycji zastrzega kary umowne. Co zatem w sytuacji gdy nieterminowe wykonanie inwestycji wynika także z przyczyn leżących po stronie inwestora? Czy wykonawca może się jakoś bronić przed nieuprawnionym naliczaniem kar umownych?
Wykonawca może bronić się przed nieuzasadnionym naliczaniem kar umownych, poprzez odwołanie się do przepisów kodeksu cywilnego, mówiących o tym, że wierzyciel – a więc w tym wypadku inwestor zobowiązany jest do współpracy z dłużnikiem (wykonawcą).
Obowiązek współdziałania inwestora z wykonawcą wynika z treści art. 354 § 2 Kc – wierzyciel powinien współdziałać zgodnie z treścią umowy wiążącej go z dłużnikiem jak również w sposób odpowiadający celowi społeczno-gospodarczemu. Przepis ten ustanawia zatem ogólny obowiązek współdziałania wierzyciela z dłużnikiem przy wykonywaniu zobowiązania. Wzorzec postępowania jest taki sam zarówno dla wierzyciela jak i dłużnika. Obowiązek ten dotyczy nie tylko współdziałania przy spełnianiu świadczenia, ale także lojalności względem wykonawcy i współpracy w wykonywaniu przez niego wszelkich obowiązków składających się na zobowiązanie. Zakres współdziałania wierzyciela o którym mowa w art. 354 § 2 Kc przy wykonywaniu umowy o roboty budowlane polegać może na udzieleniu wskazówek czy wyjaśnień, przyjęciu świadczenia, powstrzymaniu się od działań utrudniających świadczenie, udostępnieniu materiałów do wykonania inwestycji, udzielenie zaliczki na poczet prac objętych zleceniem, obowiązku wydania dłużnikowi pokwitowania, czyli pisemnego potwierdzenia faktu spełnienia świadczenia.
W doktrynie oraz orzecznictwie wskazuje się jednolicie, że dłużnik nie ponosi odpowiedzialności za zwłokę wierzyciela we współdziałaniu. Zwłoka inwestora we współpracy nie może prowadzić zatem do negatywnych skutków dla wykonawcy. Wykonawca powinien być zwolniony z odpowiedzialności odszkodowawczej (zapłaty kary umownej) w stopniu odpowiadającym zwłoce inwestora we współpracy. Jak bowiem wskazuje art. 476 § 2 Kc dłużnik nie dopuszcza się zwłoki, gdy opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. W przypadku z kolei nałożenia się przyczyn składających się na nieterminowe wykonanie zobowiązania ze strony zarówno inwestora jak i wykonawcy, wówczas naruszenie wierzycielskiego obowiązku współdziałania stanowi współprzyczynę poniesionej przez inwestora szkody i uzasadnia zmniejszenie kary umownej. Ponadto, każdy przypadek braku niezbędnego współdziałania inwestora wyłącza możliwość uznania opóźnienia w spełnieniu świadczenia za zwłokę dłużnika, opóźnienie następuje tu bowiem z przyczyn, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności.
